Dlaczego warto badać wzrok u dzieci szkolnych?

Wzrok to jeden z najważniejszych zmysłów, dzięki któremu dzieci poznają świat, uczą się i rozwijają umiejętności szkolne. Badania wskazują, że nawet niewielkie zaburzenia widzenia mogą wpływać na wyniki w nauce, koncentrację, zachowanie i funkcjonowanie emocjonalne ucznia. Mimo to, problem wad wzroku i braku odpowiedniej diagnozy wśród dzieci w wieku szkolnym, bywa bagatelizowany. Badania kliniczne wykazały, że w grupach szkolnych istnieje istotna liczba dzieci z wcześniej nierozpoznanymi problemami wzrokowymi — nawet około 11% dzieci skierowanych z przesiewowych badań okulistycznych miało wcześniej niezdiagnozowane zaburzenia wzroku. Wiele z tych problemów można skutecznie skorygować za pomocą okularów, terapii wzrokowej lub odpowiednich ćwiczeń, co z kolei może znacząco poprawić zdolności uczenia się i komfort funkcjonowania dziecka.

Dlaczego wzrok jest kluczowy w nauce i rozwoju dziecka?

U dzieci szkolnych wzrok odgrywa rolę dominującego kanału sensorycznego – aż 80–90% informacji z lekcji dziecko odbiera właśnie przez oczy. To oznacza, że każdy problem z widzeniem może skutkować trudnościami w czytaniu, pisaniu, zapamiętywaniu i koncentracji. Niewykryte zaburzenia wzroku mogą być mylone z problemami w nauce lub brakiem motywacji. Dziecko z niedowidzeniem jednego oka lub ze znaczną różnicą ostrości widzenia między oczami może kompensować to nieprawidłowo – np. odchylać się, mrużyć oczy, skarżyć się na bóle głowy czy szybko się męczyć podczas pracy z materiałem wzrokowym. Rodzice i nauczyciele często interpretują te objawy jako lenistwo lub rozkojarzenie, podczas gdy rzeczywistym problemem może być niewłaściwa jakość widzenia.

Najczęstsze wady wzroku u dzieci szkolnych.

Do najczęściej diagnozowanych problemów wzrokowych u dzieci należą:

• krótkowzroczność (myopia) – trudność z widzeniem przedmiotów w oddali, np. tablicy szkolnej; jej częstość wzrasta w ostatnich latach, częściowo z powodu dłuższego czasu spędzanego przy ekranach i krótszego przebywania na świeżym powietrzu,
• dalekowzroczność (hyperopia) – problem z widzeniem z bliska, co może utrudniać czytanie i pisanie,
• astygmatyzm – zniekształcone widzenie zarówno z bliska, jak i z daleka, widzenie zamazanych linii, konturów przedmiotów,
• zaburzenia współpracy oczu, np. zez lub niedowidzenie (amblyopia), które mogą trwale wpływać na percepcję wzrokową, jeśli nie zostaną wcześnie zdiagnozowane.

Część z tych zaburzeń nie przejawia się jednoznacznie zauważalnymi objawami, dlatego tak ważne jest, by nie polegać wyłącznie na obserwacji rodziców lub nauczycieli — potrzebna jest pełna ocena okulistyczna.

Skutki nieleczonych problemów wzrokowych.

Nieleczone problemy z widzeniem mają wpływ nie tylko na naukę, lecz również na zachowanie dziecka:

• obniżone wyniki w nauce – trudności z odczytywaniem tablicy, szybkie męczenie oczu przy czytaniu,
• problemy z koncentracją i uwagą – dziecko często „odpływa, wyłącza się”, ponieważ próbuje przetwarzać nieostre obrazy,
• bóle głowy i nadmierne zmęczenie – częsty objaw przeciążenia wzrokowego,
• problemy emocjonalne i społeczne – frustracja z powodu trudności szkolnych może prowadzić do wycofania lub agresji.

Badania naukowe potwierdzają, że dzieci z korekcją wad wzroku mają lepsze wyniki w nauce i są bardziej zaangażowane w aktywności szkolne niż rówieśnicy bez odpowiedniej korekcji.

 Rola nauczycieli w identyfikacji problemów wzrokowych.

Nauczyciele codziennie obserwują dzieci w sytuacjach szkolnych, dlatego mogą wcześnie zauważyć sygnały ostrzegawcze, takie jak:

• zbliżanie się dziecka do tablicy lub trzymanie książki blisko oczu,
• trudności z odczytywaniem drobnego druku,
• częste mrużenie oczu, pocieranie oczu,
• skargi na bóle głowy, zmęczenie oczu po lekcjach.
• wolne tempo czytania, trudności z czytaniem.

 Rola rodziców w monitorowaniu wzroku dziecka.

Rola rodziców jest bardzo ważna, ponieważ już na wczesnym etapie rozwoju mogą zauważyć zachowania dziecka, mogące świadczyć o problemach pociechy z narządem wzroku. Co mogą zrobić?

• obserwować, jak dziecko korzysta z wzroku w domu (czytanie, gry, TV),
• zapewnić regularne wizyty kontrolne u lekarza okulisty – szczególnie przed rozpoczęciem nauki szkolnej oraz w okresach wzmożonego rozwoju,
• dbać o odpowiednie warunki nauki – prawidłowe oświetlenie, przerwy podczas dłuższej pracy z bliska,
• reagować na skargi dziecka dotyczące oczu lub widzenia.

Ważne jest, aby nie czekać, aż problemy się nasilą – wiele wad wzroku można skutecznie skorygować we wczesnym stadium.

 Systemowa profilaktyka i badania przesiewowe.

Badanie okulistyczne przeprowadzone przez lekarza specjalistę (okulistę) plus w razie potrzeby ortoptystę umożliwia wykrycie nie tylko deficytów ostrości wzroku, ale także subtelnych problemów z akomodacją, percepcją głębi, koordynacją pracy obu oczu czy zaburzeniami przetwarzania wzrokowego, które mogą istotnie utrudniać uczenie się. Tradycyjne przesiewowe badania wzroku w szkołach, np. sprawdzanie ostrości widzenia tablicą Snellena, są praktyczne, ale mają ograniczoną skuteczność — mogą nie wykrywać problemów z widzeniem z bliska, ruchów oczu czy innych ważnych funkcji wzrokowych. Dlatego pełne badanie okulistyczne jest dużo bardziej wartościowe.

 Korzyści z badań wzroku dla uczniów, rodziców i nauczycieli.

• poprawa wyników szkolnych: badania wskazują, że korekta wad wzroku może prowadzić do poprawy wyników w czytaniu i pisaniu oraz uczeniu się matematyki szczególnie u dzieci, które wcześniej miały niekorygowane problemy wzrokowe,
• lepsza koncentracja i komfort nauki: dzieci, które widzą wyraźnie, wykazują większe zaangażowanie i mniejszą zmęczenie przy zadaniach angażujących analizator wzrokowy,
• wczesne wykrywanie poważnych schorzeń: niektóre problemy z widzeniem mogą wynikać z poważniejszych schorzeń okulistycznych, wczesna diagnoza daje szansę na skuteczniejsze leczenie i zapobiega trwałym uszkodzeniom wzroku,
• zmniejszenie obciążeń zdrowotnych: Regularne kontrolowanie wzroku w okresie rozwoju może obniżyć ryzyko poważnych komplikacji zdrowotnych i związanych
  z tym problemów w wieku dorosłym.

Kilka słów podsumowania.

Regularne badania wzroku są jednym z filarów zdrowego rozwoju dziecka. Zarówno nauczyciele, jak i rodzice powinni mieć świadomość, że problemy dzieci z widzeniem często objawiają się subtelnie. Ich wpływ na naukę i samopoczucie dzieci może być poważny. Wczesna diagnoza i korekcja poprawiają komfort i jakość życia dziecka. Współpraca środowiska szkolnego z rodziną i specjalistami to klucz do sukcesu. Dlatego zachęcamy rodziców oraz nauczycieli do promowania profilaktyki wzrokowej, edukacji na temat symptomów zaburzeń widzenia oraz do regularnych konsultacji okulistycznych dla dzieci.

Źródła:

1. Bajkowska, A. (red.). Okulistyka dziecięca. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2018.
2. „Wpływ wady wzroku na rozwój i osiągnięcia szkolne dziecka” https://mamwzrokok.pl/wplyw-wady-wzroku-na-rozwoj-dziecka/
3. „Dobry wzrok pomoże dziecku w pełni wykorzystać jego potencjał w szkole” https://www.wirtualnemedia.pl/dobry-wzrok-pomoze-dziecku-w-pelni-wykorzystac-jego-potencjal-w-szkole

Opracowała: mgr Anna Urbańska-Galas, tyflopedagog