Szkoła jest istotną częścią życia dzieci i młodzieży. To przestrzeń, która umożliwia rozwój, zdobywanie wiedzy, a także nawiązywanie cennych relacji i przyjaźni. Jednak wymaga ona od młodego człowieka nie lada wysiłku. Długie godziny spędzone w szkolnej ławce, duża ilość bodźców, ciągłe bycie poddawanym ocenie, konieczność przyswojenia wielu informacji w krótkim, czasie mogą prowadzić do zmęczenia czy nawet niechęci do nauki. To naturalne zjawisko, które sygnalizuje, że nastał czas na odpoczynek. Jednak co jeśli obok zwykłej niechęci pojawia się paraliżujący lęk, który narasta na samą myśl o konieczności wyjścia do szkoły?
Silna obawa przed uczęszczaniem do szkoły, wysoki poziom lęku zarówno przed wyjściem do placówki, jak i podczas pobytu w niej, może świadczyć o fobii szkolnej.
Jak rozpoznać fobię szkolną?
W początkowej fazie dziecko częściej zgłasza gorsze samopoczucie w placówce i niechęć do przebywania w szkole. Na tym etapie nie odmawia uczęszczania do szkoły.
Z czasem wzrasta niechęć do pójścia do szkoły. Dziecko poszukuje nowych powodów, by nie iść na zajęcia, pojawiają się liczne nieobecności na lekcjach.
W ostatniej fazie pojawia się całkowita odmowa chodzenia do szkoły. U dziecka występują silne ataki lęku lub paniki. Towarzyszą im liczne objawy psychosomatyczne, które narastają szczególnie, gdy dziecko zaczyna myśleć o szkole np. wieczorem przed kolejnym dniem nauki, w niedzielę przed nowym tygodniem, a także w ostatnich dniach wakacji. Co ważne, objawy ustępują, gdy dziecko nie musi iść do szkoły.
Na jakie objawy zwrócić szczególną uwagę?
Najbardziej zauważalne będą nasilające się objawy somatyczne. Należą do nich m. in. przyspieszony i nieregularny rytm serca, rumienienie się lub bladość, krótki, przyspieszony oddech, wysypki w postaci krost i plam, nagłe zmiany temperatury ciała, nadmierne pocenie się, uczucie pieczenia lub kłucia, drżenie, dygotanie, napięcie lub skurcze mięśni, biegunka, wymioty, bóle brzucha, bóle głowy, bóle w klatce piersiowej, nadmierna czujność, niepokój, bezsenność, nocne koszmary, zawroty głowy, omdlenia, moczenie się.
Poza objawami somatycznymi, silny lęk związany ze szkołą może przejawiać się również poprzez zaburzenia pamięci i koncentracji uwagi, natrętne myśli, przymus powtarzania tych samych czynności, derealizację, czyli zmiany w postrzeganiu rzeczywistości oraz ogólne przygnębienie, apatię, brak motywacji, poirytowanie.
W szkole dziecko może unikać zgłaszania się na lekcji. Może być nieufne wobec rówieśników, nie inicjować kontaktu czy działań, by pozostać niezauważonym. Dzieci mogą wyrażać swój lęk również poprzez zachowania agresywne.
Fobia szkolna może występować w postaci ostrej lub chronicznej.
W przypadku fobii ostrej lęk wywołany jest konkretnym czynnikiem jak np. upokorzenie, ośmieszenie przed klasą. Ten rodzaj fobii często występuje u dzieci w młodszym wieku szkolnym.
W postaci chronicznej obawa i lęk przed szkoła narastają stopniowo i w efekcie znacznie utrudniają normalne funkcjonowanie. Postać ta występuje u dzieci, które wcześniej mierzyły się z ostrą fobią szkolną.
Jest wiele czynników, które wpływają na rozwój fobii szkolnej, dlatego każdą historię i przypadek należy rozpatrywać indywidualnie. Należy wziąć pod uwagę indywidualne cechy dziecka, wykluczyć występowanie innych zaburzeń, a także przyjrzeć się dynamice jaka panuje w rodzinie.
Na wystąpienie fobii szkolnej mają wpływ m. in.:
- czynniki osobowościowe takie jak mniejsza towarzyskość, skłonność do depresji, ale także niska samoocena,
- system rodzinny, w tym przekazywane w rodzinach postawy lękowe wobec życia i świata, nadopiekuńczość rodziców,
- lęk separacyjny szczególnie u młodszych dzieci przejawiający się w niechęci do rozstania
z rodzicem, - przemoc rówieśnicza na terenie szkoły, bądź poza nią, w tym różne formy cyberprzemocy,
- presja ze strony rodziców lub środowiska szkolnego wobec dziecka, stawianie wygórowanych oczekiwań, którym ciężko sprostać.
Nie należy lekceważyć sygnałów świadczących o rozwoju fobii szkolnej u dziecka. Warto zgłosić się po pomoc na wczesnym etapie i zasięgnąć rady specjalistów (psychologa lub psychiatry), którzy pomogą zdiagnozować przyczynę i dobrać odpowiednie działania terapeutyczne.
Dobranie odpowiedniej terapii jest niezwykle ważne. Leczenie fobii szkolnej pozwoli na poprawę zdrowia psychicznego i samopoczucia dziecka, umożliwi mu normalne funkcjonowanie w szkole, pozwoli uniknąć licznych nieobecności, a co za tym idzie wtórnych problemów z nauką. Istotna jest współpraca całego środowiska: rodziców, nauczycieli i specjalistów.
Źródła:
- Ziółkowski P. (2020). Fobia szkolna u dzieci w wieku szkolnym. Nauka i społeczeństwo. Przegląd nauk społecznych, technicznych, medycznych i pedagogicznych. Tom 1, s. 65-80.
- Jankowska M. Fobia szkolna – zaburzenie, które może dotyczyć dziecka w każdym wieku.https://cbt.pl/poradnie/fobia-szkolna-zaburzenie-ktore-moze-dotyczyc-dziecka-w-kazdym-wieku/. [11.03.2026]
Opracowała: mgr Paulina Wrażeń, psycholog, neuroterapeuta